ΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΟΥ 1821

Το ιδεολογικό στίγµα του 1821

Για ποιους λόγους έγινε η Επανάσταση και ποιοι την οργάνωσαν

 

ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΚΡΕΜΜΥΔΑ

 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΣΤΑ "ΝΕΑ",  Πέμπτη 24 Μαρτίου 2011

Η Επανάσταση του 1821 παρουσιάζεται, από τα σίριαλ της τηλεόρασης µέχρι τα σχολικά βιβλία Ιστορίας, ως αποτέλεσµα αφύπνισης των σκλαβωµένων, γιατί τα τελευταία χρόνια πριν από το 1821 η καταπίεση από τον κατακτητή είχε γίνει αφόρητη, ως αντίδραση στον κατακτητή που ξεπέρασε κάθε όριο· παρουσιάζεται ως εξέγερση που οφείλεται στην ιδέα της ελευθερίας, αλλά οδήγησε στην ελευθερία χάρη στην επέµβαση των ξένων: ακούστηκε και αυτό τα τελευταία χρόνια, «ας µην ήταν οι ξένοι στο Ναυαρίνο...». 

Μια επανάσταση ολόκληρη εµφανίζεται ως αγανάκτηση, χωρίς µπούσουλα, που έφερε την ελευθερία χάρη στην καλοσύνη, αλλά και για το συµφέρον τους, των µεγάλων της Ευρώπης. Ολα αυτά ακυρώνουν ή δυσχεραίνουν κάθε προσπάθεια να πλησιάσουµε την ιστορική αλήθεια· το ιστορικό ψεύδος είναι πιο εύπεπτο και πιο γοητευτικό σε κοινωνίες µε ιστορική παιδεία από «µισή κι ανέσωστη» έως ανύπαρκτη και µε σχολική ιστορική παιδεία που δεν γνωρίζει άλλο από την περιγραφή – την ανώδυνη. 

Στην πραγµατικότητα, η Επανάσταση ήταν εξαιρετικά προετοιµασµένη µέχρι την παραµικρή λεπτοµέρεια και ιδεολογικά θωρακισµένη. Είχε συγκεκριµένο µπούσουλα και σαφέστατο αίτηµα. Πίσω από όλα υπάρχει µηχανισµός, η Φιλική Εταιρεία. Η προετοιµασία, η επιλογή του χρόνου, η ιδεολογική θωράκιση, η εξεύρεση υλικών µέσων ήταν έργο αυτού του µηχανισµού. 

Η Φιλική Εταιρεία είχε αποφασίσει να αρχίσει η Επανάσταση από δύο σηµεία· τις παραδουνάβιες Ηγεµονίες και την Πελοπόννησο. Φαίνεται, ότι το σχέδιο ήταν η νικηφόρα πορεία της Επανάστασης στις Ηγεµονίες να συνενωθεί µε το δεύτερο σηµείο, την Πελοπόννησο. Εκεί λοιπόν, στις Ηγεµονίες, στις24 Φεβρουαρίου 1821, από το «γενικόν στρατόπεδον του Ιασίου», κυκλοφόρησε µία Προκήρυξη µε τον τίτλο «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» και µε την υπογραφή του αρχηγού της Φιλικής Εταιρείας Αλέξανδρου Υψηλάντη. Από εκεί εκπέµπεται όλη η ιδεολογία του Εικοσιένα· είναι το ιδεολογικό του µανιφέστο. 

Η προκήρυξη είναι ένα συγκροτηµένο και σοφό κείµενο· αρχίζει µε αυτό που συµβαίνει στην Ευρώπη: «Οι λαοί της Ευρώπης πολεµούντες υπέρ των ιδίων ∆ικαιωµάτων και της ελευθερίας αυτών, µας επροσκάλουν εις µίµησιν...». 

Τα λίγα αυτά λόγια είναι γεµάτα µηνύµατα· µε κυριότερα τα δύο: ότι µε τις πρώτες λέξεις συνδέεται αµέσως η Ελληνική Επανάσταση µε την Ευρώπη αποκλειστικά – µάλιστα µε τους λαούς της· και ότι το σύνθηµα που προβάλλεται πρώτο πρώτο είναι τα ∆ικαιώµατα. 

Εµφανίζει, µε άλλα λόγια, ο συντάκτης της Προκήρυξης την Ελληνική Επανάσταση ώς ένα µέρος της γενικότερης επαναστατικής κινητικότητας της Ευρώπης και υποδεικνύει ως λόγο της τα ∆ικαιώµατα: δικαιώνει την Επανάσταση και προβάλλει αιτήµατα. Ας σηµειώσουµε ότι η λέξη ∆ικαιώµατα είναι από τα κεντρικότερα κηρύγµατα του ∆ιαφωτισµού. 

Ασφαλώς, πρώτο από τα ∆ικαιώµατα εγγράφεται η ελευθερία: οι λαοί της Ευρώπης, µολονότι δεν είναι υπόδουλοι σε ξένο κατακτητή, παλεύουν για περισσότερη ελευθερία, προφανώς πολιτική και κοινωνική, γιατί η ελευθερία οδηγεί στην ευδαιµονία. 

Το προσκλητήριο για συµµετοχή στην Επανάσταση, για να πάρουν οι υπόδουλοι Ελληνες τα όπλα, είναι δυνατό – κοντά στην ελευθερία και τα ∆ικαιώµατα προστέθηκε η νέα λέξη: «πατρίς». Αναγκαία ήταν και η προπαγάνδιση των καταστροφών και της υποτίµησης από τον κατακτητή: «Είναι καιρός να αποτινάξωµεν τον αφόρητον τούτον Ζυγόν, να ελευθερώσωµεν την Πατρίδα, να κρηµνίσωµεν από τα νέφη την ηµισέληνον, διά να υψώσωµεν... τον Σταυρόν, και ούτω να εκδικήσωµεν την πατρίδα και την Ορθόδοξον ηµών πίστιν από την ασεβή των ασεβών καταφρόνησιν... Η πατρίς θέλει ανταµείψη τα ευπειθή και γνήσιά της τέκνα µε τα βραβεία της δόξης και τιµής...». 

Το απόσπασµα έχει την αξία της ευρείας χρήσης της λέξης «πατρίς» – αργότερα θα κάνει την εµφάνισή της και η λέξη «πολίτης» και αυτή γνήσιο τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης. 

Το ιδεολογικό ένδυµα του Εικοσιένα θα ολοκληρωθεί µε την αναφορά στους αρχαίους προγόνους, που άµεσοί τους κληρονόµοι τους είναι οι υπόδουλοι Ελληνες· γίνεται λόγος όχι µόνο για ελευθερία, αλλά και για ανεξαρτησία. Το στίγµα λοιπόν είναι σαφέστατο: κάναµε την Επανάσταση µε ιδεολογικό στήριγµα τα κηρύγµατα του ∆ιαφωτισµού και µε το βλέµµα στραµµένο στη Γαλλική Επανάσταση, όπου ένας ελεύθερος λαός παλεύει για πολιτική και κοινωνική ελευθερία· διεκδικήσαµε ελευθερία και ανεξαρτησία ως ∆ικαίωµα ενθυµούµενοι τα κατορθώµατα των ένδοξων προγόνων προκειµένου να υπερασπιστούµε την ελευθερία µας. Επρόκειτο για τη µοντέρνα, την αστική ιδεολογία της εποχής: «Ας καλέσωµεν λοιπόν εκ νέου... την ελευθερίαν εις την κλασικήν γην της Ελλάδος! Ας συγκροτήσωµεν µάχην µεταξύ του Μαραθώνος και των Θερµοπυλών... Εις τα όπλα λοιπόν φίλοι, η Πατρίς Μάς Προσκαλεί!». 

Ο Βασίλης Κρεµµυδάς είναι οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών.

Προϋποθέσεις της Επανάστασης του 1821

26 Μαρ 2011

του  ΣΠΥΡΟΥ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑ

Επιμένω στην έννοια της κατάκτησης. Μόνο παρερμηνείες ή χρησιμοθηρίες υποβαθμίζουν, στην πρόσφατη ιστοριογραφία, την έννοια αυτή. Η κατάκτηση έχει τα χαρακτηριστικά της. Συνεπέφερε ωσμώσεις, εισχωρήσεις των κατακτημένων στο σύστημα των κατακτητών, δημιούργησε συνδετικούς κρίκους, αλλά και ανταρσίες. Ο Σάθας διατύπωσε ένα ερμηνευτικό σχήμα, που το ξαναβρίσκουμε στον Μακρυγιάννη, ότι ευθύς με την άλωση της Κωνσταντινούπολης, αρχίζει η «αντίσταση» στην κατάκτηση. Τα παραδείγματα είναι πάμπολλα.

Η έννοια της κατάκτησης και η σημασία της

Πριν προχωρήσουμε, ας υπενθυμίσουμε ότι μια κατάκτηση δεν μπορεί να εδραιωθεί εάν οι κατακτημένοι δεν έχουν δομή ή δομές. Η κατάκτηση της Αμερικής προσέκρουε στους indios bravos· αυτούς δεν μπορούσαν να τους ελέγξουν. Η κατακτημένη κοινωνία, στη δική μας περίπτωση, είχε τις δομές της, και ως εκ τούτου μπορούσε να επικαθίσει σε αυτήν η οθωμανική κατάκτηση.

Η κατάκτηση, χονδρικά, διανύει δύο φάσεις: τη φάση της οθωμανικής επέκτασης και τη φάση που έπεται της αποτυχίας της Βιέννης. Στην πρώτη φάση είναι έξεργος ο λεηλατικός χαρακτήρας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη δεύτερη φάση, ο λεηλατικός αυτός χαρακτήρας κατά κάποιον τρόπο εσωτερικεύεται, με τους φόρους. Ωστόσο δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ο φόρος το στοιχείο που επιδείνωνε την εκμετάλλευση­· είναι το γεγονός ότι αλλάζει ο τύπος των προσόδων, συγκεκριμένα ότι πυκνώνεται ένας τύπος προσόδων, χρειάζεται συνεπώς να μελετήσουμε την εξέλιξη και διόγκωση των γαιοπροσόδων σε σχέση με τις φορολογικές προσόδους.

Βλέποντας το ζήτημα εκ των υστέρων, εκεί όπου έχουμε καταγραφές, προκύπτουν ορισμένα προφανή πράγματα: η κατακτητική κοινωνία ιδιοποιείται την οικονομία μέσω της δημιουργίας οιονεί ατομικής ιδιοκτησίας, η οποία προϋπήρχε, αλλά διογκώνεται. Αν καταμετρήσουμε τον οθωμανικό πληθυσμό και την κατοχή γαιών, και μάλιστα των καλύτερων γαιών, θα δούμε ότι υπάρχει μια δυσαναλογία: η αριθμητικώς μικρότερη κοινωνία κατέχει τις περισσότερες γαίες -- αυτό είναι το αποτέλεσμα των μετρήσεων που μπορεί να γίνουν επί τη βάσει των πρώτων στατιστικών που έχουμε μετά την Επανάσταση του 1821. Και αν κάνουμε και άλλες διακρίσεις, θα δούμε ότι οι αρδευόμενες γαίες κατέχονται πρωτίστως από τους Οθωμανούς, τους μουσουλμάνους. Καλλιεργούνται με διάφορου τύπου διανεμητικά συστήματα, κυρίως από τους κατεχόμενους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και οι κατακτητές δεν είναι άμεσοι καλλιεργητές. Στην ουσία, η γαιοκτησία αυτού του τύπου είναι αποτέλεσμα ιδιοποιήσεων μέσω της καταχρέωσης των χωρικών που αδυνατούν να ανταποκριθούν στις φορολογικές τους υποχρεώσεις και να μετέχουν στην αγορά, υποκείμενοι, στο μέτρο όπου μετέχουν, σε μια άνιση ανταλλαγή.

Είναι εμφανές ότι αν η κατάκτηση συνεπαγόταν τον εξισλαμισμό των κατακτημένων θα οδηγούσε σε μια σημαντικότατη μείωση των δημοσίων οικονομικών, αφού θα σήμαινε την κατάργηση του κεφαλικού φόρου. Ο Barkan έχει κάνει κάποιους σχετικούς υπολογισμούς, που δείχνουν ότι ο κεφαλικός φόρος είναι ένα από τα βασικότερα έσοδα. Έτσι, μονάχα φανατικοί μουσουλμάνοι επιθυμούσαν έναν γενικευμένο εξισλαμισμό.

Η εξωτερική διαλεκτική

Προχωρώντας στους εξωτερικούς όρους, στην εξωτερική διαλεκτική, θα πρέπει να θυμηθούμε ότι υπήρχαν διάφορα σχέδια διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μέσα στους διεκδικητές, τους διαδόχους, από κάποιο σημείο και ύστερα, εμφανίζονται και οι Ρώσοι· ας υπενθυμίσουμε ότι τους λαμβάνει σοβαρά υπόψη η Δυτική Ευρώπη. Δημιουργούνται διάφορα σχέδια για την απόσπαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία του ελληνικού χώρου -- παρεμπιπτόντως, το ορολογικό πρόβλημα είναι δύσκολο: και για τους Δυτικούς και για τους Ρώσους δεν υπήρχε το «ελληνικός», αλλά υπήρχε τα Grecia, Greco, grec και τα ομόηχα σλαβικά.

Τα σχέδια ήταν πολλά: και γαλλικά, και ρωσικά, για τη δημιουργίας μιας ανεξάρτητης εδαφικότητας, η οποία, υπό τους όρους της εποχής, θα έπρεπε να τελεί υπό την προστασία μιας Δυνάμεως. Καθώς οι Δυνάμεις ήταν αντιθετικές, θα έπρεπε να βρεθεί ένας modus viventi, μια συναίνεση. Άρα, η ιδέα της εδαφικότητας υπήρχε· το ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό έφτανε στους κατεχόμενους και αν έχουμε ενδείξεις που μας λένε ότι έφτανε. Και οι ενδείξεις δεν απουσιάζουν. Είναι περισσότερες, εν προκειμένω, για τη Βενετία λόγω της κατοχής φεουδαλικού τύπου των κτήσεων, ενώ είναι εμμεσότερες για την Ισπανία. Στον 18ο αιώνα υπάρχουν και γαλλικά σχέδια, όχι για την απελευθέρωση, αλλά για την διείσδυση γαλλικών συμφερόντων μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, διείσδυση η οποία οδηγούσε σε οιονεί κυριότητα υπό την επικυριαρχία των πασάδων κάποιων περιοχών που παρουσίαζαν ενδιαφέρον, όπως η Άρτα και η περιοχή της για το γαλλικό εμπόριο.

Το μέγιστο όμως σχέδιο ήταν εκείνο της Μεγάλης Αικατερίνης, με τους πολέμους που εξαπέλυσε και στην υπηρεσία του οποίου μπήκαν πολλές ελληνικές δυνάμεις του εσωτερικού και του εξωτερικού, χωρίς όλες τους να είναι ταυτόσημες, αλλά με κοινό παρονομαστή την εξέγερση. Ας υπομνησθεί ότι οι εκτός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ομόδοξοι βρήκαν σ' αυτή θεσμοθετημένη δεξίωση και ποικίλους ρόλους.

Η αρχή των εθνοτήτων

Το 1789 εξαπολύει την αρχή των εθνοτήτων. «Όλα τα έθνη πολεμούν και στους τυράννους των ορμούν κλπ. Ο Ρήγας Φεραίος, βεβαίως, είναι προϊόν του 1789, και οι ελπίδες του στηρίζονται στους Ναπολεόντειους Πολέμους. Γιατί το 1789 σε εμάς έφτασε μέσω των Ναπολεοντείων Πολέμων, και όχι κατευθείαν, όσο κι αν η Γαλλική Επανάσταση απασχόλησε τα πνεύματα της εποχής, με προεξάρχοντα τον Κοραή.

Το ερώτημα είναι πώς εσωτερικεύεται η αρχή των εθνοτήτων. Η συνήθης απάντηση είναι ότι υπάρχουν οι στοχαστές, οι λόγιοι, που είναι προϊόντα του Διαφωτισμού, οι οποίοι δίνουν το ιδεολογικό στίγμα της μελλοντικής εξέγερσης. Η διαπίστωση είναι σωστή, μόνο που θα πρέπει να δούμε ποια ήταν τα αντίστοιχα ιδεολογικά σχήματα τα οποία υπήρξαν στο παρελθόν.

Όταν δούμε την Επανάσταση του 1821, θα διαπιστώσουμε ότι είναι μια δημοκρατική επανάσταση. Ας διευκρινίσουμε κάτι: όταν ο Ρήγας Φεραίος μιλάει για Έλληνες, δεν εννοεί τους σύγχρονους Έλληνες, εννοεί τους αρχαίους Έλληνες. Η Rιpublique Franηaise θα παρατεθεί δίπλα στην Republique Grecque, Grecque ancienne. Υπήρξαν Βαλκάνιοι που είπαν ναι, εμείς αυτό το αναγνωρίζουμε. Και το «ελληνικός» δεν παρέπεμπε σε αυτό που παραπέμπει σήμερα, στο γραικικό, αλλά στην αρχαιότητα, που ο Ανάχαρσις την είχε αναδείξει. Αλλιώς δεν εξηγείται αυτή η αντίφαση που υπάρχει στο πολίτευμα του Ρήγα αναφορικά με την ενίσχυση των εθνικών γλωσσών και με τις διοικητικές ιδιομορφίες. Και οι ίδιοι οι Τούρκοι ως προς τους αρχαίους Έλληνες, τους Γιουνάν, δεν είχαν απολύτως καμία αντιπαλότητα. Και τον 18o αιώνα, ο Tούρκος αξιωματούχος του Μοριά, ο Πενάχ Εφέντης τους λέει Γιουνάν. Η χρήση του Γιουνάν, σύμφωνα με την οθωμανική γεωγραφία του 16ο αιώνα, παραπέμπει στη δυτική πτέρυγα της Αυτοκρατορίας, όχι στο έθνος Έλληνες. Και όταν λένε γιουνάν δεν εννοούν μόνο τους ελληνόφωνους. Υπάρχει μια ρήτρα σε έναν κανουναμέ, που δεν χρησιμοποιεί τη λέξη «Γιουνάν» αλλά «Ρουμ»· και αυτοί οι Ρουμ πρέπει να καταβάλουν τον φόρο τους στο Ίλιντεν. Βουλγάρικη είναι η λέξη, επειδή όμως είναι ορθόδοξοι, τους θεωρεί ρουμ.

Η Επανάσταση του 1821, λοιπόν, δεν μπορούσε παρά να είναι εθνική, και ως εθνική, τη δεδομένη στιγμή, δεν μπορούσε παρά να είναι δημοκρατική, να φτιάξει Συντάγματα. Το ερώτημα είναι: Υπάρχουν υποδοχές, ώστε να φτιαχτούν Συντάγματα; Οι υποδοχές υπήρχαν, γιατί τα κοινοτικά συστήματα ενείχαν υποτυπωδώς την έννοια του καταστατικού χάρτη, που έπαιρνε μάλιστα και γραπτή μορφή, μόνο που δεν ήταν, βέβαια, Συντάγματα. Αφήνω στην άκρη το παράδειγμα της Επτανήσου Πολιτείας, γιατί θα μας πήγαινε μακριά, αλλά χρειάζεται να το θυμόμαστε, και μάλιστα το Σύνταγμά του, έναν καταστατικό χάρτη που δεν είναι βέβαια αυτό που εννοούμε σήμερα με τη λέξη «Σύνταγμα». Αντιθέτως, θα πρέπει να υπομνήσουμε την περίοδο των δημοκρατικών Γάλλων κατά την οποία οι δημοκρατικότεροι τοπικοί συντελεστές προσέβλεπαν σε μια επέκταση αυτής της αυτονομίας προς τον τουρκοκρατούμενο χώρο· λόγοι όμως κρατικής πολιτικής δεν τους επέτρεπαν να το πουν μεγαλοφώνως. Το έλεγαν υπορρήτως. Το ξέρουμε από τους λόγους που εκφωνούνταν στην Πατριωτική Εταιρεία της Κέρκυρας.

Οι οικονομικοί όροι

Χωρίς την επίγνωση όλων αυτών, και κυρίως των μηχανισμών που υπόκεινται σε αυτές όμως διαδικασίες, δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε μια σωστή αποτίμηση του 1821 και θα μέναμε σε κάποια σχήματα, όμως λ.χ. στον πόθο όμως ελευθερίας, που αποτέλεσε και το έδεσμα όμως εθνικής ρητορείας, ή στο ότι ανδρώθηκε μια τάξη η οποία μπορούσε να κάνει επανάσταση, η αστική τάξη.

Όμως σταθούμε λίγο σε αυτό το δεύτερο σχήμα. Έχουμε όμως εμπόρους των μεγάλων αποστάσεων, όμως βιοτέχνες, ανθρώπους όμως εσωτερικής αγοράς -- και αναρωτιέμαι αν όλα αυτά αποτελούν μια αστική τάξη και, κυρίως, αν οι οικονομικοί όροι όμως όμως αστικής τάξης οδηγούσαν στην Επανάσταση. Η δική μου απάντηση είναι ότι αυτοί οι οικονομικοί όροι δεν οδηγούσαν στην επανάσταση· οι έμποροι δεν είχαν κανέναν λόγο να έχουν ανεξάρτητο κράτος, η οικονομική δυναμική δεν οδηγούσε στην επανάσταση, διότι οι έμποροι αυτοί επωφελούνταν από το υφιστάμενο σύστημα, στη δικαιοπραξία του οποίου είχαν βρει τα δικά όμως αντίδοτα, δεν είχαν λόγους να θέλουν την αλλαγή του.

Δεν έχουμε, όμως, καμιά επιδείνωση όμως φορολογίας. Ο 17oς αιώνας είναι όμως αιώνας ελλειμματικός από την άποψη των δημοσίων εσόδων όμως Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εξηγήσεις έχουν δοθεί: είναι συνδυασμός δημογραφικής και φοροδοτικής κρίσης. Και κλειδί όμως ερμηνείας είναι ο εκχρηματισμός όμως οικονομίας, ο οποίος μπορεί να είναι παρωθητικός ή αποδιαρθρωτικός. Για ορισμένα επαγγέλματα ή ορισμένες οικονομικές δραστηριότητες είναι παρωθητικός, για τη μεγάλη μάζα είναι αποδιαρθρωτικός.

Είμαι λοιπόν εντελώς αντίθετος στην άποψη ότι η οικονομική συγκυρία συνέβαλε στην Επανάσταση του 1821. Μια καλή ανάγνωση του Ερνέστ Λαμπρούς, του περίφημου άρθρου του για τη γέννηση των επαναστάσεων και την οικονομική συγκυρία, δεν θα οδηγούσε στο σχήμα ότι με τη λήξη των Ναπολεοντείων Πολέμων, άρα με τον γρήγορο πλουτισμό λόγω του εξαγωγικού εμπορίου που αναπτύχθηκε παραβιάζοντας τον αποκλεισμό, ξαφνικά δόθηκε το έναυσμα για την Επανάσταση. Είναι μια μηχανιστική αντίληψη και θέλω εδώ να επικαλεστώ και τον Νίκο Σβορώνο, που δεν την υπερασπίστηκε ποτέ.

Με τον ηπειρωτικό και ναυτικό αποκλεισμό, οι λεγόμενες «ναυτικές νήσοι» γεμίζουν βέβαια χρήματα. Δεν γίνονται όμως καπιταλιστές: ή τα συσσωρεύουν όμως στέρνες ή τα επενδύουν όμως παραδοσιακές δραστηριότητες. Και όμως μην ξεχνάμε ότι οι Υδραίοι λ.χ. σκέφτονταν μην τυχόν μεταναστεύσουν, στο Τριέστι ή κάπου αλλού.

Όμως σημειώσουμε όμως ότι το χρήμα κυκλοφορούσε και συσσωρευόταν όχι πάντοτε μέσα από αυτό που θα αποκαλούσαμε οικονομικές διαδικασίες. Ήταν αποτέλεσμα λείας. Όταν ο Ψαλλίδας γράφει στον Μαυροκορδάτο και του προτείνει την κινητοποίηση των Αλβανών, του επισημαίνει ότι η Αρβανιτιά είναι γεμάτη χρήμα. Από πού προέρχεται αυτό το χρήμα; Όχι βέβαια από όμως οικονομικές όμως δραστηριότητες, αλλά από όμως λεηλασίες. Και είχε συσσωρευθεί πάρα πολύ. Αυτό το χρήμα όμως δεν ήταν κεφάλαιο, ήταν πλούτος.

Το ζήτημα των ελίτ

Ανοίγω μια παρένθεση για το ζήτημα των ελίτ. Θα ήθελα να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα σε elites και notables. Εμείς είχαμε notables, ελληνιστί λέγονται προύχοντες, πρόκριτοι, άρχοντες παλαιότερα πριν από την τουρκική κατάκτηση. Στην Επανάσταση ξανάρχεται ο όρος, επειδή ο άρχοντας, που ανήκει σε ένα νοητικώς διευρυμένο φεουδαλικό σύστημα, είναι αυτός που υποχρεώνει και υποχρεώνεται. Εκείνο που διασώθηκε μέσα στην πρόσληψη του άρχοντα είναι όχι η υποχρέωση που υποβάλλει, αλλά η υποχρέωση στην οποία επιβάλλεται. Γι' αυτό έχουμε την έννοια της αρχοντιάς. Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος έχει γράψει μια ωραιότατη σελίδα για το τι σημαίνει αρχοντιά: δεν σημαίνει πλούτο, είναι κίνημα ψυχής. Όταν ο Φλωράκης ήταν σε μια μάχη, όρθιος, του λέει μια γυναίκα στη Ρούμελη: Αχ, εσύ, όλο αρχοντιά! Αυτοί οι άρχοντες είναι διαφορετικοί από τους «αρχόντους» των Επτανήσων, που αποτελούσαν μια κοινωνική κατηγορία.

Πρέπει, λοιπόν, να κάνουμε τη διάκριση ανάμεσα στις elites και τους notables. Τους notables θα τους λέγαμε, όπως είπαμε, πρόκριτους, προύχοντες, αλλά επιβιώνει και ο όρος «άρχοντες», σε άρχοντες της Λειβαδιάς για παράδειγμα. Και τις elites θα τους λέγαμε εκλεκτούς, γενάδες. Και οι πρόκριτοι έχουν να διαδραματίσουν διοικητικούς, οικονομικούς, ηγετικούς ρόλους, ενώ οι elites έχουν να διαδραματίσουν ρόλους διανοητικούς, είναι intellectuels. Μπορεί να μετέχουν στα διοικητικά, αλλά δεν είναι ο κανόνας.

Και πάλι η έννοια της κατάκτησης

Κλείνοντας, επιμένω ότι το βασικό σημείο, για να καταλάβουμε το ξέσπασμα της Επανάστασης είναι η έννοια της κατάκτησης. Και ας μην αναζητάμε λόγους όπως η επιδείνωση της φορολογίας. Εκείνο που προϋπήρχε και επεξετάθη είναι η ιδιοποίηση της γης, δηλαδή η εξαγωγή γαιοπροσόδων, που έγινε με μια ορισμένη μεθοδολογία. Και που δεν είναι μια μετεξέλιξη του τιμαριωτικού συστήματος, δεν έχει καμία σχέση. Είναι η δημιουργία μιας οιονεί ατομικής ιδιοκτησίας, με δύο τρόπους. Ο ένας είναι η κατάκτηση και αξιοποίηση των μη καλλιεργούμενων εδαφών, που τη θέτουν σε εφαρμογή οι λεγόμενοι «σκλάβοι της πύλης» οι κουλ, εφόσον ο τιμαριώτης έδινε τη συγκατάθεσή του. Και ο δεύτερος είναι μέσα από το σύστημα της καταχρέωσης, λόγω του οποίου τα χωριά, τα μικρά, αδύναμα χωριά, έγιναν τσιφλίκια.

Η οιονεί ταξική διαπάλη συνεχίστηκε στην Επανάσταση, οι κοτζαμπάσηδες, οι προύχοντες ήθελαν να διαιωνίσουν τους ηγετικούς τους ρόλους, αποδέχονται τα Συντάγματα (έχουμε και το πρώτο πείραμα, το Σύνταγμα των Καλτεζών), οι πολεμικές ηγεσίες θέλουν να διαιωνίσουν τους ηγετικούς τους ρόλους. Αυτά δεν γίνονται από τη μια στιγμή στην άλλη. Στη διάρκεια της Επανάστασης διεκδικούν αρματολίκια μετονομασμένα. Οι νησιώτες θέλουν να διεκδικήσουν κι αυτοί τους ηγετικούς τους ρόλους. Έτσι εμφανίζονται οι τοπικότητες, αλλά όλοι αυτοί θα πρέπει να υιοθετήσουν μια πολιτική ιδεολογία. Και έχουμε, δημιουργούνται, τα τρία κόμματα. Έχουμε, ανάμεσα στα παραδείγματα, την ενδεικτική μαρτυρία ανθρώπου που είπε ότι στη Ρωσία πριν την Επανάσταση αισθανόμασταν ελεύθεροι, γιατί ακούγαμε τις καμπάνες μας, αλλά τώρα θα πρέπει να ακολουθήσουμε το αγγλικό σύστημα, το φιλελεύθερο.

Χαρακτήρας και ιδεολογία της Επανάστασης

Αλλά ας ξανάρθουμε στην ιδεολογία της Επανάστασης: επανάσταση εθνική με δημοκρατική, αστική συνεπώς ιδεολογία, εκφραστές της οποίας ήταν οι άνθρωποι που μετείχαν στην κίνηση των ιδεών της εποχής τους, με φυσικούς αποδέκτες όσους έρχονταν σε επαφή με την αναφλεγόμενη Δυτική Ευρώπη. Η προετοιμασία είχε γίνει από πριν: Κοραής, Ρήγας, ο Ανώνυμος της Ελληνικής Νομαρχίας, για να μείνουμε σε λίγα εκπρεπή παραδείγματα. Πολιτικώς η επανάσταση ήταν αστική. Τα κοινωνικά και οικονομικά της εδράσματα ήταν πολυσύνθετα, δυνάμει συγκλίνοντα στην εσωτερίκευση του αστικού ιδεώδους. Εργαλείο της Επανάστασης η Φιλική Εταιρεία, μια από τις πολλές εταιρείες που είχαν ανακύψει σε διάφορες χώρες. Η ρωσική δεξίωση των «ομοδόξων» μπορούσε να βρει μια μεταλλαγμένη συνάφεια με τους Δεκεμβριστές. Με δυο λόγια, πολύπλεγμα ιδεολογιών μέσα σε όρους κατάκτησης. Ας μείνουμε ως εδώ: πολιτικώς και ιδεολογικώς αστική επανάσταση, όχι η επανάσταση μιας αστικής τάξης που την οδηγούσε λόγω της οικονομικής της δυναμικής σε μια επανάσταση εθνική και συνάμα δημοκρατική.

Έλληνας έμπορος, π. 1780 («Recueil des different costumes des principaux officiers et magistrats de la Porte ...;», Παρίσι, chez Onfroy, π. 1780, όπως παρατίθεται στο «Η Θεσσαλονίκη του 18ου αιώνα. Τα πριν και τα μετά. Η φωνή των εικόνων», προλεγόμενα Σπύρος Ι. Ασδραχάς, Θεμέλιο, Αθήνα 1996)
Γυναίκα της Μακεδονίας, π. 1780 ((«Recueil des different costumes ...;», ό.π.)
Ελληνική μαρτιγάνα. Επιχρωματισμένη χαλκογραφία, 1807 (J.L.S. Bartholdy, «Voyage en Grθce ...;», Ι, Παρίσι 1807, όπως παρατίθεται στο «Η Θεσσαλονίκη του 18ου αιώνα ...;», ό.π.)

ΠΗΓΗ: εφημ. ΑΥΓΗ, 27-3-2011 

Η Ελληνική Επανάσταση ήταν Εθνική, παράγωγο της Γαλλικής του 1789

Η Ελληνική Επανάσταση ήταν Εθνική, παράγωγο της Γαλλικής του 1789

του Σπ. Ι. Ασδραχα

Οι συγχρονικές καταγραφές των πεπραγμένων του 1821 δεν απόκρυψαν τη φρίκη του πολέμου. Η Ελευθερία, αντικρύζοντας το τείχος της Τριπολιτσάς, επιθυμεί να του ρίξει «φόβου, τρόμου αστροπελέκι»· η άλωση της πρωτεύουσας του Μωριά δεν έφερε άλλον ύπνο, πάρει θάνατο πικρό. Παλιότερα, προφητεύοντας, όπως λέγεται, το «ποθούμενο» ο Κοσμάς Αιτωλός, έλεγε ή υποτίθεται ότι έλεγε, ότι τούτο θα γίνει όταν το μοσχάρι θα κολυμπούσε στο αίμα. Το ίδιο πίστευε και ο Χατζή-Σεχρέτης: η εξέγερση των Βλαχαβαίων δεν εγγραφόταν στην τελεολογία του «ποθούμενου», δηλαδή την ανατροπή των όρων κυριαρχίας, γιατί δεν έγιναν αυτό που είχαν πει οι «γνωστικοί», δηλαδή οι «επαΐοντες», ότι το θεόδοτο σήμα θα ήταν η «πλεγή», το κολύμπι του μοσχαριού στο αίμα. Ωστόσο η επανάσταση του 1821 δεν περίμενε τα σήματα της προφητείας για να ξεσπάσει.

Ηταν μια επανάσταση εθνική, παράγωγο του γαλλικού 1789, όπως το κρυστάλλωσαν οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι με το σύνδρομό τους, την αρχή των εθνικοτήτων: «όλα τα έθνη πολεμούν και στους τυράννους των ορμούν», όπως σάλπισε ο «Πατριωτικός Υμνος» του Ρήγα Βελεστινλή, πριν επέλθει η απογοήτευση που ακολούθησε το Καμποφόρμιο: επανάσταση με δημοκρατική ιδεολογία, δηλαδή αστική, με αστική τάξη τους βιοτέχνες, τους καραβοκυραίους και τους εμπόρους. Δεν αντιστοιχούσαν σε μια «τρίτη τάξη» -κυριολεκτικότερα κατάσταση- που αναζητούσε τη συμμετοχή της στην εξουσία, μάλιστα ανατρέποντας τις βαθμίδες της κοινωνικής ιεραρχίας και μετατρέποντας την οριζόντια σε κάθετη κινητικότητα. Η διχοτομία κατακτητική (ισλαμική) και κατακτημένη (χριστιανική) κοινωνία μετέτρεπε την κοινωνική σύγκρουση σε σύγκρουση κυριάρχων και κυριαρχούμενων· πολιτική και όχι οικονομική.

Αστοί

Αστική λοιπόν ως προς την ιδεολογία επανάσταση, αλλά όχι επανάσταση μιας οικονομικά ισχυρής, εκτός όμως του εξουσιαστικού συστήματος, τάξης. Με δυο λόγια, οι «αστοί» δεν ήθελαν ελεύθερο χώρο, για να αναπτύξουν την οικονομία τους: δεν ήθελαν να ανατρέψουν τους όρους παραγωγής, τις παραγωγικές σχέσεις, γιατί υπήρχαν χάρη σ' αυτές. Ηθελαν και κατόρθωσαν να εθνικοποιήσουν το παρελθόν, αυτοί και οι άλλοι συντελεστές της εθνικής επανάστασης. Φυσικά την οποιαδήποτε θεωρία της επανάστασης την έδωσαν όσοι μετείχαν στην κίνηση των ιδεών, οι «λόγιοι», οι διανοούμενοι: δεν ήταν όλοι τους της ίδιας κοπής και ο διαφωτισμός στον οποίο τους εντάσσουμε δεν ήταν μονοσήμαντος· ο διαφωτισμός, κυρίως μεταρρυθμιστικός, γινόταν επαναστατικός, όταν η σύγκρουση γινόταν ανάμεσα σε κατακτητές και κατακτημένους, κυριολεκτικότερα -καθώς λέγαμε- ανάμεσα σε μια κοινωνία κατακτητική και σε μια κοινωνία κατακτημένη, με επίκοινους οικονομικούς ρόλους, αλλά μόνο μερικώς ρόλους εξουσιαστικούς.

Αυτή η διχοτομία (παρά τις μακαριότητες μιας συνεχώς αναδυόμενης σκοπιμοθηρικής ιστοριογραφίας) είχε τα επαναστατικά της προηγούμενα, καθοριζόμενα από την πολιτική συγκυρία και τους πολιτικούς σχεδιασμούς όσων έβλεπαν στην οθωμανική εγκαθίδρυση μιαν απειλή. Οι σχεδιασμοί αυτοί προέβλεπαν και μια εδαφικότητα της αποδεσμευμένης από την κατάκτηση κοινωνίας. Η επανάσταση του 1821 συνδέθηκε μ' αυτά τα προηγούμενα και η ιστοριογραφία της την ενέτασσε σε αυτά ή τη διαχώριζε απ' αυτά προσδένοντάς την στην αρχή των εθνικοτήτων: και στις δύο περιπτώσεις η οντολογική ιστορία υποτασσόταν στη θεωρία της ιστορίας. Το ζητούμενο είναι να ιδούμε πώς οι κατακτημένοι βίωναν τους όρους της κατάκτησης.

Με τρόπους διαφορετικούς; Με την αποδοχή τους, με έκδηλο παράδειγμα τους εξισλαμισμούς· με την αποδοχή τους, υπό την προϋπόθεση της διατήρησης της ιδιοπροσωπίας τους, κυρίως θρησκευτικής· με την ανταρσία, δηλαδή με τη μη αποδοχή των όρων της κατάκτησης. Με προτίμηση άλλου ηγεμόνα μερικώς ή συνολικώς ομόδοξου· τελικώς, το 1821, με την εθνική χειραφέτηση, με την εθνική κυριαρχία, έστω κι αν έφεραν ηγεμόνες από άλλους τόπους, γιατί οι ίδιοι οι χειραφετημένοι δεν είχαν ηγήτορες γενικής αποδοχής· όταν βρήκαν έναν, αυτός ήταν προσωρινός, προσδεδεμένος σε μιαν από τις προστάτιδες δυνάμεις: τον άτυχο Ιωάννη Καποδίστρια που δεν κατάφερε να ενσωματωθεί σε μιαν άλλη μακροχρόνια παράδοση, εκείνη των χρησμών και των ερμηνειών της Αποκάλυψης.

Ληστές

Αυτή η αδρομερής και όχι βέβαια συστηματική αναδρομή στη συνθετότητα των μεταλλασσόμενων συντελεστών της εθνικής, τελικώς, επανάστασης (και συνάμα στους θρύλους της), μας ξαναφέρνει στους πρωτόγονους συντελεστές της, στους ληστές, που εκφράζανε ταυτόχρονα την ανταρσία και την προσαρμογή: στους ανθρώπους της λείας. Η τελευταία ήταν μια από τις κινητήριες δυνάμεις της εθνικής επανάστασης: δεν μάζευαν τα λάφυρα μόνο στο πεδίο των μαχών· λεηλατούσαν κατακτητές και κατακτημένους, μη αρκούμενοι στη μισθοδοσία. Από νωρίς τους κατήγγειλαν, ανάμεσα στα πολλά παραδείγματα ο Γεώργιος Αναγνώστης Ιατρίδης, όταν καταγράφει τα τεκταινόμενα στην πατρίδα του, το Καρπενήσι, με σκληρούς λόγους για τους δειλούς πλιατσικολόγους επαναστάτες. Οπως ο Σολωμός, έτσι κι αυτός δεν αποκρύψανε τη σκληρότητα, ο ένας, την ιδιοτέλεια ο άλλος, της εθνικής επανάστασης. Κοντά σ' αυτούς πολλοί άλλοι, περιγραφικώς ή και καταγγελτικώς. Κοντολογίς, δεν είμαστε άμοιροι μιας άμεσης και βιωμένης μαρτυρίας που αποσιωπήθηκε αργότερα από τη μαχόμενη ιστοριογραφία. Να «ανακαλύπτουμε» και να «αποκαλύπτουμε» σήμερα τα καταγραμμένα, είναι σαν να σκοτώνουμε ψόφια λιοντάρια. Ωστόσο, αυτοί οι ληστές και άκαρδοι δεν αποτελούν ηθικές αλλά ιστορικές κατηγορίες και η ιστορία δεν είναι ηθικοκεντρική αλλά ερμηνευτική, αν θέλει να είναι επιστήμη - ή απλώς διανοητική στάση. Ο Μακρυγιάννης έγραψε μια τριπλή ιστορία: τον βίο του, τις φαντασιώσεις του και την αλληλουχία των στρατιωτικών, κυρίως, γεγονότων. Η τελευταία ιστορία αποτυπώνεται στην εικονογραφία του: η Πόλη δεν παραδόθηκε, αλλά αλώθηκε· ο κατακτητής έβαλε στο ζυγό τους κατακτημένους και τους έκαμε σκλάβους· οι ανυπόταχτοι πήραν τα βουνά και το «άμαθο παιδί», ο Ρήγας, έσπειρε το σπόρο της ελευθερίας. Πρόκειται για το ερμηνευτικό σχήμα που υιοθέτησε η «δημόσια» ιστορία. Πρόκειται επίσης για κάτι άλλο, για την κατάκτηση με τις διαμεσολαβήσεις της: με το σπαθί, με τον σταυρό και με την πείνα, θα πει ο Πάμπλο Νερούδα. Η αναλογία είναι αυτόδηλη: με τη βία, με τη θρησκευτική ετερότητα, με την ιδιοποίηση της παραγωγής.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 20-3-2011
Προφητείες, αστοί και ληστές το 1821

ΥΛΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση του μαθήματος είναι η διδασκαλία της ύλης χωρίς χάσματα και ασυνέχειες. Η αποσπασματικότητα δεν επιτρέπει στους μαθητές να κατανοήσουν τη σχέση που συνδέει μεταξύ τους τα ιστορικά γεγονότα ούτε το πλέγμα των συνθηκών υπό τις οποίες αυτά συντελέστηκαν. Για τον λόγο αυτό πρέπει να καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για ολοκλήρωση της ύλης μέσα στο διδακτικό έτος. Επειδή όμως σε πολλές περιπτώσεις η συστηματική διδασκαλία όλου του βιβλίου καθίσταται αδύνατη λόγω αντικειμενικών προβλημάτων προτείνεται ως απολύτως αναγκαία η διδασκαλία των κατωτέρω ενοτήτων. Όσον αφορά τις ενότητες που δεν έχουν συμπεριληφθεί στη διδακτέα ύλη, θεωρείται αυτονόητο ότι ο/η εκπαιδευτικός θα μεριμνήσει ώστε, μέσα από μια ευσύνοπτη προσέγγιση των βασικών στοιχείων τους, να διασφαλισθεί η συνέχεια και η συνοχή της ιστορικής αφήγησης.

Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη για όλες τις τάξεις ότι οι ιστορικές πηγές που περιέχονται στα σχολικά βιβλία ιστορίας δεν αποτελούν προέκταση της αφήγησης του βιβλίου και επομένως δεν πρέπει να διδάσκονται ως επιπλέον γνωστικά στοιχεία, των οποίων ζητείται κατά τις εξετάσεις η εκμάθηση, αλλά αποτελούν μεθοδολογικά εργαλεία για την άσκηση της κριτικής σκέψης των μαθητών.

ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Ι. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ

Κεφάλαιο Β΄: Η Εποχή του Χαλκού (3000-1100 π.Χ.)

2. Ο Κυκλαδικός πολιτισμός (σελ.21-22)

3. Ο Μινωικός πολιτισμός  (σελ.23-25)

4. Η θρησκεία και η τέχνη των Μινωιτών (σελ.26-28)

5. Ο Μυκηναϊκός κόσμος (σελ.29-32)

6. Η Μυκηναϊκή θρησκεία και τέχνη (σελ.33-34)

ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

Κεφάλαιο Γ΄: Ο Ελληνικός κόσμος από το 1100 έως το 800 π.Χ., (σελ.37-41)

Κεφάλαιο Δ΄: Αρχαϊκή Εποχή (800-479 π.Χ.), (σελ.43-66)

Κεφάλαιο Ε΄: Η Ηγεμονία της Αθήνας (479-431π.Χ.), (σελ.69-80)

Κεφάλαιο ΣΤ΄: Ηγεμονικοί ανταγωνισμοί και κάμψη των ελληνικών πόλεων

 (431-362 π.Χ.), (σελ.83-93)

Κεφάλαιο Ζ΄: Η ανάπτυξη της Μακεδονίας (σελ.96-105)

Κεφάλαιο Η΄: Οι Τέχνες και τα Γράμματα την Κλασική Εποχή (σελ.107-116)

Κεφάλαιο Θ΄: Ελληνιστικοί και Ρωμαϊκοί Χρόνοι

 1. Tα ελληνιστικά βασίλεια (σελ.118-120)

 2. Η κατάσταση στον ελλαδικό χώρο (σελ. 121-122)

 3. Το ρωμαϊκό κράτος αποκτά μεγάλη δύναμη (σελ. 123-124)

 4. Η υποταγή του ελληνικού κόσμου (σελ. 125-126)

Κεφάλαιο Ι΄: Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο

1.      Η ρωμαϊκή ειρήνη (σελ. 138-139)

4.      3^ος αιώνας μ.Χ. Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία σε κρίση (σελ. 144-145)

5.      Κωνσταντίνος: Η μεγάλη στροφή (σελ. 146-147)

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Κεφάλαιο Πρώτο: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου (330-717),

Ι. Η μετεξέλιξη του Ρωμαϊκού κράτους

 1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη (σελ. 7-9)

ΙΙ. Εξωτερικά προβλήματα και αναδιοργάνωση του κράτους (σελ. 16-21)

Κεφάλαιο Δεύτερο: Λαοί στον περίγυρο του βυζαντινού κράτους

 Ι. Ο Βαλκανικός κόσμος κατά τον Μεσαίωνα

  1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο  (σελ.23)

  2. Οι Βούλγαροι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο (σελ.24-25)

 ΙΙ. Ο κόσμος του Ισλάμ κατά την περίοδο του Μεσαίωνα

2. Το εμπόριο και ο πολιτισμός του Ισλάμ (σελ.29-30)

Κεφάλαιο Τρίτο: Περίοδος της μεγάλης ακμής του Βυζαντίου (717-1025)

(σελ.32-51)

Ι. Παγίωση της Βυζαντινής κυριαρχίας στα Βαλκάνια και τη Μ. Ασία

ΙΙ. Κοινωνία και Οικονομία

Κεφάλαιο Τέταρτο: Περίοδος της κρίσης του Βυζαντίου (1025-1453) (σελ.53-68)

 Ι. Η εξασθένηση του Βυζαντίου και το Σχίσμα με τη Δύση

 ΙΙ. Οι Σταυροφορίες και οι συνέπειές τους για το Βυζάντιο

 ΙΙΙ. Ανασύσταση του Βυζαντίου και υποταγή στους Οθωμανούς

Κεφάλαιο Πέμπτο: Ο πολιτισμός του Βυζαντίου (σελ.70-73 και 80-84)

1.Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο (σελ.70-73)

4. Εικαστικές Τέχνες και Μουσική (σελ.80-84)

Κεφάλαιο Έκτο: Η μεσαιωνική Ευρώπη (σελ.89-90)

    Ι. Η εξέλιξη της Μεσαιωνικής Ευρώπης μετά τη μετανάστευση των λαών (5^ος-10^ος  αι.)

2. Ο Καρλομάγνος και η εποχή του (σελ.89-90)

Κεφάλαιο Έβδομο: Η Ευρώπη στους νεότερους χρόνους (15^ος-18^ος  αι.)

Ι. Οι ανακατατάξεις στη μεταμεσαιωνική ευρωπαϊκή κοινωνία

1. Οι ανακαλύψεις (σελ. 110-112)

2. Αναγέννηση και Ανθρωπισμός (σελ. 113-119)

3. Η θρησκευτική Μεταρρύθμιση (σελ. 120-123)

4. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις από το 15^ο ως το 18^ο αιώνα. (σελ. 124-128)

ΙΙ. Ο Ελληνισμός υπό βενετική και οθωμανική κυριαρχία (σελ. 133-138).

ΝΕΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Κεφάλαιο πρώτο: Οι  απαρχές διαμόρφωσης του Νεότερου κόσμου

·              Η εποχή του Διαφωτισμού (σελ.10-13)

·              Η αμερικανική επανάσταση (σελ.14-15)

·              Η έκρηξη και η εξέλιξη της γαλλικής επανάστασης (1789-1794),  (σελ.16-19)

Κεφάλαιο δεύτερο: Η ελληνική επανάσταση του 1821 στο πλαίσιο της ανάδυσης των εθνικών ιδεών και του φιλελευθερισμού στην Ευρώπη

5.            Ο Ελληνισμός από τα μέσα του 18^ου αι. έως τις αρχές του 19^ου αι. (σελ.23-25)

6.            Τα επαναστατικά κινήματα των ετών 1820-1821 στην Ευρώπη (σελ.26-27)

7.            Η Φιλική Εταιρεία και η κήρυξη της ελληνικής επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες (σελ.28-29)

8.            Η εξέλιξη της ελληνικής επανάστασης (1821-1827), (σελ.30-32)

9.            Πρώτες προσπάθειες των επαναστατημένων Ελλήνων για συγκρότηση κράτους (σελ.33-34)

10.        Ελληνική επανάσταση και Ευρώπη (σελ.35-37)

Κεφάλαιο τρίτο: Οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη και στον κόσμο τον 19^Ο αιώνα

12.       Η ωρίμανση της βιομηχανικής επανάστασης (σελ.41-43)

13.       Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της βιομηχανικής επανάστασης (σελ.44-45)

Κεφάλαιο τέταρτο: Το ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του έως τις αρχές του 20^ου αιώνα (σελ.55-71)

Κεφάλαιο έκτο: Η Ελλάδα από το κίνημα στο Γουδί (1909) έως το τέλος των Βαλκανικών    πολέμων (1913) (σελ.82-88)

Κεφάλαιο έβδομο: Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και η ρωσική επανάσταση (1914 – 1918)  (σελ.89-99)

Κεφάλαιο όγδοο: Ο Μικρασιατικός πόλεμος  (1919-1922) (σελ. 100-110)

Κεφάλαιο ένατο: Η εποχή του Μεσοπολέμου (1919-1939) (σελ. 111-122)

Κεφάλαιο δέκατο: Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και η Ελλάδα (σελ.123-136)

Κεφάλαιο ενδέκατο: Διεθνείς εξελίξεις από το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου έως τα τέλη του 20^ου αιώνα

 50. Η πολιτική διαίρεση της μεταπολεμικής Ευρώπης (σελ.138-140)

Κεφάλαιο δωδέκατο: Η Ελλάδα από το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου έως τα τέλη του 20^ου  αιώνα (σελ.150-165)

Κεφάλαιο δέκατο τρίτο: Οι προσπάθειες ενοποίησης της Ευρώπης και η Ελλάδα (σελ.166-170)

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Β ΓΥΝΑΣΙΟΥ

                                     

                                          ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ

ΟΜΑΔΑ Α

1)      Οι  έμποροι του Ισλάμ υιοθέτησαν πολλές καινοτομίες:

Α……………………………………………………………………………………………………………………………………………

Β……………………………………………………………………………………………………………………………………………

Γ……………………………………………………………………………………………………………………………………..(μον.3)

2)      Οι Άραβες και οι Εβραίοι έγιναν μεταπράτες του διεθνούς εμπορίου. Σ’ αυτό συνέβαλαν:

Α……………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Β……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………                                (μον.2)

3)      Ο στρατός του θέματος αποτελούνταν από στρατιώτες-αγρότες οι οποίοι:α……………………………………………………………………………………………………………………………………β…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Η ανάπτυξη των θεματικών στρατών είχε σημαντικές συνέπειες:

α………………………………………………………………………………………………………………………………………………β……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………                                        (μον.4)

4)      Τι ονομάστηκαν «κακώσεις»; (μον.2)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

ΟΜΑΔΑ Β

    1)α. Πρωτεργάτες της εικονομαχικής κίνησης υπήρξαν οι αυτοκράτορες: (μον. 1)

        Α.

        Β.

        β. Οι δύο φάσεις της εικονομαχίας τερματίστηκαν  με τις οικουμενικές συνόδους: (μον. 1)

        Α.

        Β.

       γ. Να εντοπίσετε τα τρία επιχειρήματα των εικονομάχων που παρουσιάζονται στην παρακάτω πηγή:  (μον. 3)

   Επιχειρήματα των εικονομάχων

   « Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες {…} Όμως, δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα {…} Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτός είναι νόμος του θεού».

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

   2) Ποιες ήταν οι συνέπειες της εικονομαχίας; (μον. 4)

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

                                       ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

                                             (σελ. 41-42, 48-49, 50, 53-54)

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1)      Α. Δύο από τους τρεις βυζαντινούς αυτοκράτορες που ενσάρκωναν τον τύπο του στρατηγού-αυτοκράτορα ήταν οι: ………………………………………και ............................................

Β. Οι δύο σημαντικότεροι ηγέτες των Βουλγάρων την εποχή που ήταν απειλή για το Βυζάντιο ήταν οι: ……………………………………….. και…………………………………………..

Γ.  Οι Βούλγαροι ηττήθηκαν συντριπτικά στις μάχες …………………………………….(997) και ……………………………………..(1014) και έπαψαν να αποτελούν απειλή για το Βυζάντιο    (μον. 3)

      2)   Την περίοδο ακμής του Βυζαντίου οι αγροτικές μάζες, οι πένητες, αποτελούνταν από α. …….

            ………………………………………………β. ………………………………………………………………………………………….

            ………………………………………………..γ. …………………………………………………………………………………………..

           ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….

           Η μεσαία τάξη αποτελούνταν από …………………………………………… , …………………………………………

           και……………………………………………….                                                                     (μον. 3)

3)      Να αναφέρετε επιγραμματικά τις συλλογές ή μεμονωμένους νόμους των πρώτων Μακεδόνων αυτοκρατόρων α. …………………………………………. β. ……………………………………………..

γ. ……………………………………….δ. …………………………………………. ε. ……………………………………………..

και να αναλύσετε έναν απ’ αυτούς: ………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………….                                              (μον. 3)

4)      Τι επέβαλαν ή πέτυχαν οι Μακεδόνες αυτοκράτορες με τους νόμους εναντίον των δυνατών; (να γράψετε τρεις από τις επιτυχίες τους)                                        (μον. 3)

Α. …………………………………………………………………………………………………………………………………..........

    …………………………………………………………………………………………………………………………………………..

Β. …………………………………………………………………………………………………………………………………………..

    …………………………………………………………………………………………………………………………………………..

Γ. ……………………………………………………………………………………………………………………………………………

   ……………………………………………………………………………………………………………………………………………

5)      Μετά το θάνατο του αυτοκράτορα του Βασιλείου Β΄ οι βυζαντινές κυβερνήσεις προχώρησαν σε μέτρα αποστρατικοποίησης. Να γράψετε τρία από αυτά:     (μον. 3)

Α. ………………………………………………………………………………………………………………………………………….

    ………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Β. ………………………………………………………………………………………………………………………………………....

    ………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Γ. ………………………………………………………………………………………………………………………………………….

   ………………………………………………………………………………………………………………………………………….

6)      Με βάση την παρακάτω πηγή και τις ιστορικές σας γνώσεις ποια ήταν τα αίτια της ήττας των Βυζαντινών στη μάχη του Ματζικέρτ;

Ο στρατός του Ρωμανού Δ΄ Διογένη, που ηττήθηκε στη μάχη του Ματζικέρτ

Ο αυτοκράτορας ξεκίνησε για την εκστρατεία βιαστικά, με στρατό που δεν άρμοζε σε αυτοκράτορα των Ρωμαίων αλλά ήταν χαρακτηριστικός των καιρών, αφού αποτελούνταν από Βουλγάρους, Ούζους και άλλους ξένους που έτυχε να βρίσκονται εκεί, όπως Φράγκους και Βάραγγους. Όλοι αυτοί δεν ήταν παρά λίγοι άνδρες τσακισμένοι από τη φτώχεια και το άγχος και άοπλοι.

   Επειδή για πολλά χρόνια κανένας αυτοκράτορας δεν είχε επιχειρήσει εκστρατεία, οι στρατιώτες ήταν άσχετοι και άχρηστοι και στερημένοι από μισθό και τις συνηθισμένες προμήθειες. Ήταν δειλοί και φυγόμαχοι και φαίνονταν ανίκανοι για οποιαδήποτε γενναία πράξη… Αντίθετα οι στρατιώτες του εχθρού ήταν τολμηροί, επίμονοι, πεπειραμένοι και γενικά κατάλληλοι για πόλεμο

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

 Η μάχη του Ματζικέρτ έγινε το ……………… και οι εχθροί των βυζαντινών ήταν οι……………………………

……………………………………                                                                                 (μον. 5)

ΟΜΑΔΑ Α

Να επιλέξετε τρεις(3) από τις πέντε(5) παρακάτω ερωτήσεις:

1)      Α) Να αποσαφηνίσετε το περιεχόμενο των ιστορικών όρων:                                         α)Υγρό πυρ β)Ιερά εξέταση

        Β) Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως ΣΩΣΤΕΣ ή ΛΑΘΟΣ:

Ι) Τα εγκαίνια της Κων/πολης έγιναν στις 11 Μαϊου του 430

ΙΙ) Το πολιτικό πρόγραμμα του Ιουστινιανού ήταν: ένα κράτος, μια εκκλησία, μια νομοθεσία.

2)      Να κάνετε την αντιστοίχιση των στοιχείων των δύο πινάκων:

   ΠΙΝΑΚΑΣ Α΄                                                     ΠΙΝΑΚΑΣ Β΄

                                                           α. αυτοκρατορία της Κων/πολης

                                                           β. αυτοκρατορία της Νίκαιας

                                                           γ. δουκάτο των Αθηνών

                                                           δ. κράτος της Ηπείρου

Α. Ελληνικά κράτη                          ε. αυτοκρατορία της Τραπεζούντας    

Β. Λατινικά κράτη                           στ. δεσποτάτο του Μυστρά

                                                           ζ. ηγεμονία της Αχαϊας

                                                           η. βασίλειο της Θεσσαλονίκης

 3) Α) Να αποσαφηνίσετε το περιεχόμενο των ιστορικών όρων:

     α) Διάταγμα των Μεδιολάνων β) Παιδομάζωμα

     Β) Πότε έγινε το Σχίσμα των δύο εκκλησιών και πότε η άλωση της Κων/πολης από τους Οθωμανούς Τούρκους;

 4) Να γράψετε τις συλλογές ή τους μεμονωμένους νόμους που εκδόθηκαν στα χρόνια των δύο πρώτων αυτοκρατόρων της δυναστείας των Μακεδόνων.

 5) Με βάση τις πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις να καταγράψετε τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών.

                                    Επιχειρήματα των εικονομάχων

   Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες… Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα… Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του θεού.

                              Από επιστολή του Λέοντος Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄

                                   Επιχειρήματα των εικονολατρών

   Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη με τα οποία οι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο το σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι αν καταστραφούν το εκτύπωμα ενός ξύλινου σταυρού ή το ξύλο των εικονισμάτων, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά.

                               Ιωάννης Δαμασκηνός , Περί Εικόνων  

ΟΜΑΔΑ Β

Να επιλέξετε δύο(2) από τις τέσσερις(4) παρακάτω ερωτήσεις:

1)      Ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους ο Κωνσταντίνος ο Α΄ αποφάσισε να ιδρύσει ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή μεταφέροντας την πρωτεύουσα από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη; Σύμφωνα με την προσωπική σας άποψη δικαιώθηκε ο Κων/νος από την επιλογή του ;

2)      Τι ήταν οι Σταυροφορίες και ποιοι παράγοντες επηρέασαν τη διαμόρφωσή τους; Σε ποιο τραγικό αποτέλεσμα οδήγησε η 4^η σταυροφορία;

3)      Σύμφωνα με την παρακάτω πηγή και τις ιστορικές σας γνώσεις τι γνωρίζετε για τις αιρέσεις;

                                     Ο Θεοδόσιος Α΄ για τους αιρετικούς

   Επιθυμούμε όλοι οι λαοί στους οποίους κυβερνά το κράτος της γαληνότητάς μας…   να πιστεύουν τη μια θεότητα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διατάζουμε λοιπόν όλοι όσοι ακολουθούν αυτό το νόμο να αποκαλούνται Καθολικοί Χριστιανοί… Οι άλλοι όμως τους οποίους θεωρούμε ανόητους και μανιώδεις αυτοί να υπομένουν την ατιμία του αιρετικού δόγματος… και να τιμωρούνται πρώτα από τη θεία εκδίκηση και έπειτα από την τιμωρία της δικής μας ισχύος…

                                                         Θεοδοσιανός Κώδικας

4)      Ποια ανάγκη υπαγόρευσε την καθιέρωση των ΘΕΜΑΤΩΝ και ποια ήταν τα οφέλη από τη δημιουργία τους ;

Όλα τα ερωτήματα είναι ισοδύναμα και βαθμολογούνται το καθένα με 4 μονάδες

Να επιλέξετε τρεις(3) από τις πέντε(5) παρακάτω ερωτήσεις:

3)      Α) Να αποσαφηνίσετε το περιεχόμενο των ιστορικών όρων:                                                 α) Ακρίτες  β)Ιερά εξέταση

        Β) Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως ΣΩΣΤΕΣ ή ΛΑΘΟΣ:

Ι) Τα εγκαίνια της Κων/πολης έγιναν στις 11 Μαϊου του 430

ΙΙ) Το σχίσμα των δύο εκκλησιών του χριστιανισμού έγινε το 1054

4)      Να κάνετε την αντιστοίχιση των στοιχείων των δύο πινάκων:

   ΠΙΝΑΚΑΣ Α΄                                                     ΠΙΝΑΚΑΣ Β΄

     Α) Δυνατοί                                                       1) Οι μουσουλμάνοι που έπεφταν στον πόλεμο

     Β) Γενίτσαροι                                                   2) Μεγάλοι γαιοκτήμονες

     Γ) Σταυροφόροι                                               3) Φανατικοί μαχητές του Ισλάμ

     Δ) Μοναχοί                                                       4) Χριστιανοί της Δύσης που απέβλεπαν στην

                                                                                     απελευθέρωση των Αγίων Τόπων

     Ε) Μεγάλοι Πατέρες της εκκλησίας              5) Μικροϊδιοκτήτες γης

     ΣΤ) Γαζήδες                                                        6) «νέος στρατός»

      Ζ) Μάρτυρες της πίστης                                 7) Αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές

      Η) Ελεύθεροι γεωργοί                                     8) Μέγας Βασίλειος, Γρ. Νύσσης, Γρ. Ναζιανζη-

                                                                                      νός και Ιωάννης Χρυσόστομος

 3) Τι γνωρίζετε για τη Στάση του Νίκα (532);

 4) α) Να αποσαφηνίσετε με συντομία το περιεχόμενο των όρων «Ισλάμ» και «Κοράνι».

      β) Να γράψετε δύο (2) από τις συλλογές ή νόμους των αυτοκρατόρων της δυναστείας των Μακεδόνων.

 5) Με βάση τις πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις να καταγράψετε τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών.

                                    Επιχειρήματα των εικονομάχων

   Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες… Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα… Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του θεού.

                              Από επιστολή του Λέοντος Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄

                                   Επιχειρήματα των εικονολατρών

   «Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη με τα οποία οι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο το σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι αν καταστραφούν το εκτύπωμα ενός ξύλινου σταυρού ή το ξύλο των εικονισμάτων, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά»                                           Ιωάννης Δαμασκηνός , Περί Εικόνων  

ΟΜΑΔΑ Β

Να επιλέξετε δύο(2) από τις τέσσερις(4) παρακάτω ερωτήσεις:

5)      Ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους ο Κωνσταντίνος ο Α΄ αποφάσισε να ιδρύσει ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή μεταφέροντας την πρωτεύουσα από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη; Σύμφωνα με την προσωπική σας άποψη δικαιώθηκε ο Κων/νος από την επιλογή του ;

6)      Η Κωνσταντινούπολη αλώθηκε δύο φορές. Την πρώτη το 1204 και τη δεύτερη το 1453. Ποιοι την άλωσαν, ποια θεωρείτε χειρότερη άλωση από τις δύο και γιατί;

7)      Σύμφωνα με την παρακάτω πηγή και τις ιστορικές σας γνώσεις τι γνωρίζετε για τις αιρέσεις;

                                     Ο Θεοδόσιος Α΄ για τους αιρετικούς

   Επιθυμούμε όλοι οι λαοί στους οποίους κυβερνά το κράτος της γαληνότητάς μας…   να πιστεύουν τη μια θεότητα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διατάζουμε λοιπόν όλοι όσοι ακολουθούν αυτό το νόμο να αποκαλούνται Καθολικοί Χριστιανοί… Οι άλλοι όμως τους οποίους θεωρούμε ανόητους και μανιώδεις αυτοί να υπομένουν την ατιμία του αιρετικού δόγματος… και να τιμωρούνται πρώτα από τη θεία εκδίκηση και έπειτα από την τιμωρία της δικής μας ισχύος…

                                                         Θεοδοσιανός Κώδικας

8)      Ποια ανάγκη υπαγόρευσε την καθιέρωση των ΘΕΜΑΤΩΝ και ποια ήταν τα οφέλη από τη δημιουργία τους ;

Όλα τα ερωτήματα είναι ισοδύναμα και βαθμολογούνται το καθένα με 4 μονάδες

ΟΜΑΔΑ Α

Να επιλέξετε τρεις (3) από τις πέντε (5) παρακάτω ερωτήσεις:

1)Να αποσαφηνίσετε το περιεχόμενο των ιστορικών όρων:

   α. Διάταγμα των Μεδιολάνων

   β. Στάση του Νίκα

2)Να κάνετε την αντιστοίχιση των στοιχείων των δύο στηλών:

    ΣΤΗΛΗ Α΄                                                                  ΣΤΗΛΗ Β΄

Α. Δυνατοί                              1. Καθόριζε τη λειτουργία των συστημάτων στην Κων/πολη

Β. Γενίτσαροι                         2. Μεγάλοι γαιοκτήμονες

Γ. Σταυροφόροι                      3. Φανατικοί μαχητές του Ισλάμ

Δ. Μοναχοί                             4. Χριστιανοί της Δύσης που απέβλεπαν στην απελευθέρωση των

                                                    Αγίων Τόπων

Ε. Επαρχικόν βιβλίον             5. Μικροϊδιοκτήτες γης

ΣΤ. Γαζήδες                           6. «Νέος στρατός» των Τούρκων που δημιουργήθηκε από το παιδομάζωμα

Ζ. Ακρίτες                              7. Αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές

Η. Ελεύθεροι γεωργοί            8. Στρατιώτες που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα (άκρα) του

                                                   Βυζαντίου

3)α. Ποιες ήταν οι συνέπειες της άλωσης της Κων/πολης από τους Τούρκους

   β. Τι ήταν οι κακώσεις;

4)Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως ΣΩΣΤΕΣ ή ΛΑΘΟΣ:

i.     Τα εγκαίνια της Κων/πολης έγιναν στις 11 Μαΐου του 430

ii.    Το σχίσμα των δύο εκκλησιών του χριστιανισμού έγινε το 1054

iii.   Το πολιτικό πρόγραμμα του Ιουστινιανού ήταν: ένα κράτος, μία εκκλησία, μία νομοθεσία

iv.   Τον πρώτο περίπλου της γης τον έκανε ο Χριστόφορος Κολόμβος

v.    Ο Κων/νος IA΄ ο Παλαιολόγος ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου

vi.   Στη μάχη του Ματζικέρτ (1071) οι βυζαντινοί νίκησαν τους Σελτζούκους Τούρκους

vii.  Η οριστική αποκατάσταση και αναστήλωση των εικόνων έγινε με τη σύνοδο του 843

viii. Ο νόμος, στο Βυζάντιο, δεν επέτρεπε να παντρεύονται τα κορίτσια κάτω από δώδεκα χρονών και τα αγόρια κάτω από δεκατέσσερα

5)Τι ήταν τα θέματα, ποια ανάγκη υπαγόρευσε την καθιέρωσή τους και τι γνωρίζετε για το θεματικό στρατό; 

ΟΜΑΔΑ Β

Να επιλέξετε δύο (2) από τις τέσσερις (4) παρακάτω ερωτήσεις:

1) Με βάση τις πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις να καταγράψετε τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών.

                                    Επιχειρήματα των εικονομάχων

   Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες… Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα… Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του θεού.

                              Από επιστολή του Λέοντος Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄

                                   Επιχειρήματα των εικονολατρών

   «Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη με τα οποία οι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο το σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι αν καταστραφούν το εκτύπωμα ενός ξύλινου σταυρού ή το ξύλο των εικονισμάτων, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά»                                                             Ιωάννης Δαμασκηνός , Περί Εικόνων  

2)Ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους ο Κων/νος ο Α΄ αποφάσισε να ιδρύσει ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή μεταφέροντας τη πρωτεύουσα από τη Ρώμη στην Κων/πολη; Σύμφωνα με τις ιστορικές σας γνώσεις δικαιώθηκε ο Κων/νος από την επιλογή του αυτή;

3)Ποια προνόμια δόθηκαν από τους Βυζαντινούς, με το χρυσόβουλο του 1082, στους Βενετούς; Σύμφωνα με τις ιστορικές σας γνώσεις και κατά την προσωπική σας εκτίμηση έπρεπε να παραχωρηθούν τα συγκεκριμένα προνόμια και γιατί;

4)Σύμφωνα με την παρακάτω πηγή και τις ιστορικές σας γνώσεις από ποιους απειλούνταν οι μικροκαλλιεργητές και γιατί η Δυναστεία των Μακεδόνων πήρε μέτρα για την προστασία τους;

                           Οφέλη από την ύπαρξη μικροκαλλιεργητών (Νεαρά του 934)

   «Η εξουσία τέτοιων ισχυρών προσώπων αύξησε υπερβολικά τη μεγάλη ταλαιπωρία των φτωχών, διότι [οι δυνατοί] με το πλήθος των οικόσιτων υπηρετών τους, των μίσθαρνων οργάνων τους και των άλλων παρατρεχάμενων και ακολούθων τους προκάλεσαν βίαιες επιθέσεις, διώξεις, αγγαρείες, άλλες θλίψεις και στενοχώριες (στους φτωχούς) και προξένησαν μεγάλη καταστροφή στο κοινό συμφέρον[…].

   Αλλά η ύπαρξη πολλών μικροϊδιοκτητών προσφέρει μεγάλα οφέλη στο κράτος, καθώς αυτοί πληρώνουν φόρους και παρέχουν στρατιωτικές υπηρεσίες στο κράτος. Τα οφέλη αυτά θα εκλείψουν, αν μειωθεί ο αριθμός των μικροκτηματιών. Όσοι είναι λοιπόν επιφορτισμένοι με τη δημόσια ασφάλεια πρέπει να απαλλαγούν από τους ταραξίες, να απομακρύνουν τα ενοχλητικά στοιχεία και να διασφαλίσουν τη δημόσια σωτηρία».

Όλα τα ερωτήματα είναι ισοδύναμα και βαθμολογούνται το καθένα με τέσσερις (4) μονάδες.

Να επιλέξετε τρεις (3) από τις πέντε (5) παρακάτω ερωτήσεις:

1)Να αποσαφηνίσετε το περιεχόμενο των ιστορικών όρων:

   α. Διάταγμα των Μεδιολάνων

   β. Στάση του Νίκα

2)Να κάνετε την αντιστοίχιση των στοιχείων των δύο στηλών:

    ΣΤΗΛΗ Α΄                                                                  ΣΤΗΛΗ Β΄

Α. Δυνατοί                              1. Καθόριζε τη λειτουργία των συστημάτων στην Κων/πολη

Β. Γενίτσαροι                         2. Μεγάλοι γαιοκτήμονες

Γ. Σταυροφόροι                      3. Φανατικοί μαχητές του Ισλάμ

Δ. Μοναχοί                             4. Χριστιανοί της Δύσης που απέβλεπαν στην απελευθέρωση των

                                                    Αγίων Τόπων

Ε. Επαρχικόν βιβλίον             5. Μικροϊδιοκτήτες γης

ΣΤ. Γαζήδες                           6. «Νέος στρατός» των Τούρκων που δημιουργήθηκε από το παιδομάζωμα

Ζ. Ακρίτες                              7. Αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές

Η. Ελεύθεροι γεωργοί            8. Στρατιώτες που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα (άκρα) του

                                                   Βυζαντίου

3)α. Ποιες ήταν οι συνέπειες της άλωσης της Κων/πολης από τους Τούρκους

   β. Τι ήταν οι κακώσεις;

4)Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως ΣΩΣΤΕΣ ή ΛΑΘΟΣ:

i.     Τα εγκαίνια της Κων/πολης έγιναν στις 11 Μαΐου του 430

ii.    Το σχίσμα των δύο εκκλησιών του χριστιανισμού έγινε το 1054

iii.   Το πολιτικό πρόγραμμα του Ιουστινιανού ήταν: ένα κράτος, μία εκκλησία, μία νομοθεσία

iv.   Τον πρώτο περίπλου της γης τον έκανε ο Χριστόφορος Κολόμβος

v.    Ο Κων/νος IA΄ ο Παλαιολόγος ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου

vi.   Στη μάχη του Ματζικέρτ (1071) οι βυζαντινοί νίκησαν τους Σελτζούκους Τούρκους

vii.  Η οριστική αποκατάσταση και αναστήλωση των εικόνων έγινε με τη σύνοδο του 843

viii. Ο νόμος, στο Βυζάντιο, δεν επέτρεπε να παντρεύονται τα κορίτσια κάτω από δώδεκα χρονών και τα αγόρια κάτω από δεκατέσσερα

5)Τι ήταν τα θέματα, ποια ανάγκη υπαγόρευσε την καθιέρωσή τους και τι γνωρίζετε για το θεματικό στρατό; 

ΟΜΑΔΑ Β

Να επιλέξετε δύο (2) από τις τέσσερις (4) παρακάτω ερωτήσεις:

1) Με βάση τις πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις να καταγράψετε τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονολατρών.

                                    Επιχειρήματα των εικονομάχων

   Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες… Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα… Πληροφόρησέ με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του θεού.

                              Από επιστολή του Λέοντος Γ΄ στον πάπα Γρηγόριο Β΄

                                   Επιχειρήματα των εικονολατρών

   «Εφόσον προσκυνώ και σέβομαι το σταυρό και τη λόγχη με τα οποία οι Ιουδαίοι προσέβαλαν και σκότωσαν τον Κύριό μου, πώς να μην προσκυνήσω και τις εικόνες που κατασκευάζουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση και με σκοπό τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και εφόσον προσκυνώ την εικόνα του σταυρού που κατασκευάζεται από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσω την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο το σταυρό; Ότι δεν προσκυνώ την ύλη είναι φανερό, διότι αν καταστραφούν το εκτύπωμα ενός ξύλινου σταυρού ή το ξύλο των εικονισμάτων, παραδίδω το ξύλο στη φωτιά»                                                             Ιωάννης Δαμασκηνός , Περί Εικόνων  

2)Ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους ο Κων/νος ο Α΄ αποφάσισε να ιδρύσει ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή μεταφέροντας τη πρωτεύουσα από τη Ρώμη στην Κων/πολη; Σύμφωνα με τις ιστορικές σας γνώσεις δικαιώθηκε ο Κων/νος από την επιλογή του αυτή;

3)Ποια προνόμια δόθηκαν από τους Βυζαντινούς, με το χρυσόβουλο του 1082, στους Βενετούς; Σύμφωνα με τις ιστορικές σας γνώσεις και κατά την προσωπική σας εκτίμηση έπρεπε να παραχωρηθούν τα συγκεκριμένα προνόμια και γιατί;

4)Σύμφωνα με την παρακάτω πηγή και τις ιστορικές σας γνώσεις από ποιους απειλούνταν οι μικροκαλλιεργητές και γιατί η Δυναστεία των Μακεδόνων πήρε μέτρα για την προστασία τους;

                           Οφέλη από την ύπαρξη μικροκαλλιεργητών (Νεαρά του 934)

   «Η εξουσία τέτοιων ισχυρών προσώπων αύξησε υπερβολικά τη μεγάλη ταλαιπωρία των φτωχών, διότι [οι δυνατοί] με το πλήθος των οικόσιτων υπηρετών τους, των μίσθαρνων οργάνων τους και των άλλων παρατρεχάμενων και ακολούθων τους προκάλεσαν βίαιες επιθέσεις, διώξεις, αγγαρείες, άλλες θλίψεις και στενοχώριες (στους φτωχούς) και προξένησαν μεγάλη καταστροφή στο κοινό συμφέρον[…].

   Αλλά η ύπαρξη πολλών μικροϊδιοκτητών προσφέρει μεγάλα οφέλη στο κράτος, καθώς αυτοί πληρώνουν φόρους και παρέχουν στρατιωτικές υπηρεσίες στο κράτος. Τα οφέλη αυτά θα εκλείψουν, αν μειωθεί ο αριθμός των μικροκτηματιών. Όσοι είναι λοιπόν επιφορτισμένοι με τη δημόσια ασφάλεια πρέπει να απαλλαγούν από τους ταραξίες, να απομακρύνουν τα ενοχλητικά στοιχεία και να διασφαλίσουν τη δημόσια σωτηρία».

Όλα τα ερωτήματα είναι ισοδύναμα και βαθμολογούνται το καθένα με τέσσερις (4) μονάδες.